In november gaat de tuin in winterrust. In Brussel daalt de gemiddelde temperatuur van zo’n 9 °C begin november naar 5 °C eind november, en de dagen worden nog eens ongeveer 1 uur en 20 minuten korter: we zakken onder de negen uur daglicht. Nachtvorst komt overal in het land geregeld voor, en op de Ardense hoogten kan de eerste sneeuw vallen. Toch is november de beste maand van het jaar om bomen, hagen, rozen en fruitbomen met blote wortel te planten, net als tulpen. In de moestuin is het tijd voor de wintergroenten, en binnenshuis voor het trekken van witloof.
November in de tuin in 10 stappen
Dode bladeren van het gazon harken en de laatste maaibeurt geven, op een hoge stand.
Tulpen en de laatste voorjaarsbollen planten.
Bomen, heesters, hagen en rozen met blote wortel planten.
Dahlia’s, gladiolen en canna’s opgraven en bewaren na de eerste vorst.
Niet-winterharde planten en potten die buiten blijven beschermen.
De kale grond in de moestuin bedekken met compost, mest of een laag bladeren.
Prei, spruitjes, pastinaak en veldsla oogsten.
Witloof blijven trekken, elke 2 à 3 weken een nieuwe lading.
Fruitbomen en kleinfruit met blote wortel planten.
De tuin vorstvrij maken: buitenkranen, regentonnen en tuingereedschap.
De novemberkalender in één oogopslag
Taak
Wanneer in de maand
Benodigdheden
Dode bladeren harken
Elke week
Bladhark, grasmaaier met opvangbak
Laatste maaibeurt
Zolang het gras groeit, nooit op bevroren of doorweekt gazon
Maaihoogte 5-6 cm
Tulpen planten
De hele maand (tot in december)
Tulpenbollen
Planten met blote wortel (bomen, hagen, rozen, fruitbomen)
De hele maand, buiten vorst en doorweekte grond
Plantgoed met blote wortel, boompalen, compost
Dahlia’s, gladiolen, canna’s opgraven
Na de eerste vorst die het blad zwart kleurt
Kistjes, krantenpapier
Niet-winterharde planten beschermen
Zodra de eerste nachtvorst voorspeld wordt
Wintervlies, mulch
Knoflook planten
Eerste helft van de maand, in goed gedraineerde grond
Teentjes witte of paarse knoflook
Witloof trekken
Wortels rooien tot half november, trekken de hele maand
De groei van het gras vertraagt sterk en stopt zodra de bodemtemperatuur onder 5 à 6 °C zakt. In november valt er niets meer te zaaien of te verticuteren: het doel is gewoon dat het gazon proper, luchtig en niet te kort de winter ingaat.
De taken van de maand
Hark de dode bladeren elke week weg. Dat is de belangrijkste taak van de maand: een laag bladeren ontneemt het gras licht, houdt vocht vast en bevordert mos en winterziekten. Fijngemaakt vormen de bladeren een uitstekende mulch voor de borders of de moestuin.
Geef de laatste maaibeurt zolang het gras groeit, op een hoogte van 5 à 6 cm. Te kort gras verdraagt de kou minder goed, te lang gras gaat plat liggen en rot. Maai nooit een bevroren of doorweekt gazon.
Corrigeer de zuurtegraad indien nodig. Raakt je gazon elk jaar opnieuw vol mos, doe dan een pH-test. Ligt de pH onder 6, dan helpt een kalkgift tussen november en februari om de bodem in evenwicht te brengen. Mos heeft vaak ook andere oorzaken (schaduw, verdichte bodem, slechte drainage): kalk lost niet alles op.
Zet de grasmaaier op winterstand na de laatste maaibeurt: maak het maaidek schoon, slijp het mes, en maak bij een benzinemotor de tank leeg of voeg een brandstofstabilisator toe.
Twee fouten om te vermijden
Loop niet over een berijpt of besneeuwd gazon. Bevroren grassprietjes breken onder je voeten en laten bruine sporen na die wekenlang zichtbaar blijven.
Geef geen stikstofmest meer. Het gras kan die niet meer opnemen: de stikstof spoelt uit met de regen of zorgt voor zacht gras dat gevoelig is voor sneeuwschimmel.
Bomen, heesters en hagen met blote wortel. In november begint het seizoen van het plantgoed met blote wortel: goedkoper en het slaat heel goed aan. Wat je nu plant, wortelt de hele winter door en loopt in het voorjaar sneller uit. Kies voor een haag bij voorkeur inheemse soorten: haagbeuk, beuk, hazelaar, kornoelje, gelderse roos, meidoorn. Plant niet bij vorst en nooit in doorweekte grond.
Rozen met blote wortel: kies planten met gezonde wortels en knoppen die nog in rust zijn, niet al uitgelopen. Zet de entplaats net op grondniveau en aard de voet daarna aan.
Tulpen: november is de ideale maand. Een afgekoelde bodem beperkt het risico op tulpenvuur, een schimmelziekte. Plant ze 10 à 15 cm diep. De andere voorjaarsbollen (narcissen, krokussen, blauwe druifjes) kunnen begin november nog geplant worden, maar bloeien dan iets later.
Winter- en voorjaarsbloeiers in potten en bloembakken: viooltjes, winterheide, kerstrozen, kleine coniferen.
Een boom of heester goed planten:
Graaf een plantgat dat twee à drie keer breder is dan de kluit of de wortels, maar niet dieper. Maak de bodem en de wanden los met een spitvork.
Knip bij plantgoed met blote wortel de beschadigde wortels bij en dompel ze in een papje van aarde en water (pralineren) voor het planten.
Sla de boompaal in vóór het planten, aan de kant van de overheersende wind, zodat je de wortels niet beschadigt.
Zet de wortelhals op grondniveau. Vul het gat met de oorspronkelijke grond, licht verrijkt met compost: te rijke grond in het plantgat zorgt ervoor dat de wortels in het gat blijven ronddraaien in plaats van de omliggende bodem in te groeien.
Druk licht aan, maak een gietrand en geef royaal water, ook als het regent: het water verdrijft de luchtbellen rond de wortels.
Planten beschermen tegen de kou
Dahlia’s, gladiolen, canna’s, knolbegonia’s: staan ze nog in de grond, graaf ze dan op zodra de eerste vorst het blad van de dahlia’s zwart gekleurd heeft. Snoei de stengels in tot 10 cm, laat ze enkele dagen ondersteboven opdrogen en bewaar ze daarna in een kistje, tussen krantenpapier, op een droge, koele en vorstvrije plek.
Potplanten die buiten blijven: zet ze dicht tegen de gevel, op pootjes of blokjes, en pak de potten in met wintervlies of noppenfolie. In een pot bevriezen de wortels veel sneller dan in volle grond.
Minder winterharde planten in volle grond (agapanthus, struiksalie, gaura): mulch de voet royaal met bladeren of stro en bedek het bovengrondse deel bij vorst met wintervlies.
Palmen: een goed ingeburgerde Chinese waaierpalm (Trachycarpus) overleeft de Belgische winters. Jonge exemplaren en palmen in pot bescherm je door de bladeren naar boven samen te binden en het hart bij strenge vorst in wintervlies te wikkelen.
Geënte rozen: aard de voet 15 à 20 cm aan met grond of compost om de entplaats te beschermen.
Wat snoeien in november?
Rozen: verwijder de laatste knoppen die niet meer zullen openen en kort de lange, windgevoelige takken met een derde in. De echte snoei gebeurt in maart.
Vaste planten: knip zieke, rottende of omgevallen stengels weg. Laat de droge stengels en zaadhoofden staan: ze bieden onderdak aan nuttige insecten, voeden de vogels en geven de tuin structuur in de winter. Opruimen doe je op het einde van de winter.
Loofbomen: na de bladval kun je dood hout en kruisende takken verwijderen, buiten vorstperiodes. Zaag of knip strak, net boven de takkraag aan de voet van de tak, zonder die te beschadigen. Wondafdekmiddel is overbodig: een goed geplaatste snoeiwonde sluit vanzelf. Voor het snoeien van grote bomen doe je best een beroep op een gekwalificeerde boomverzorger.
Niet snoeien: voorjaarsbloeiende heesters (forsythia, sering, weigela, deutzia), want hun bloemknoppen zijn al gevormd.
Andere klussen van de maand
Dode bladeren: hark ze weg van het gazon, de paden en het terras. Laat ze liggen in de borders en onder de hagen: ze beschermen de bodem en worden humus. Het overschot gaat op de composthoop of op een hoop in een hoekje van de tuin.
Rododendrons, azalea’s, camelia’s: geen meststoffen in november, want die spoelen uit of laten zachte scheuten groeien die gevoelig zijn voor vorst. Mulch de voet liever met dode bladeren (eik en beuk zijn geschikt) en bemest pas in het voorjaar, met een meststof voor heideplanten.
Geef nieuwe aanplantingen water als het meer dan een week niet regent, buiten vorstperiodes.
Maak de tuin vorstvrij: sluit de toevoer van de buitenkranen af en laat ze leeglopen, maak tuinslangen en kleine regentonnen leeg, en haal de vijverpomp eruit als die niet voor de winter bedoeld is.
Onderhoud je gereedschap: maak snoeischaren, spades en heggenscharen schoon, slijp en olie ze voor je ze opbergt.
Kleine dieren: egels gaan in winterslaap. Controleer of een hoop bladeren of takken niet bewoond is voor je hem verplaatst of verbrandt, of zet een egelhuisje uit onze categorie biodiversiteit neer.
Vogels: hang de voederhuisjes op en begin bij te voederen tijdens de eerste koude periodes. Kies vetbollen zonder plastic netje, waarin vogels met hun pootjes verstrikt kunnen raken, en zorg voor een drinkplaats die niet bevriest.
In bloei deze maand: aster (einde bloei), winterheide, chrysant, olijfwilg, winterjasmijn, mahonia, viooltje, wintersierkers (Prunus subhirtella ‘Autumnalis’), winterbloeiende sneeuwbal (Viburnum × bodnantense). En de pluimen van het prachtriet (Miscanthus) blijven de hele winter decoratief.
Mahonia
Moestuin
Wat planten in de moestuin in november?
Winterknoflook (wit of paars): laatste kans in de eerste helft van de maand, in goed gedraineerde grond. In zware, natte grond kunnen de teentjes rotten: wacht dan beter tot februari om voorjaarsknoflook te planten.
Groenbemesters: enkel rogge kan begin november nog gezaaid worden. Daarna bedek je kale grond beter met een mulchlaag.
Witloof: rooien en trekken
Heb je zelf witloof gezaaid? Rooi de laatste wortels voor half november. Laat ze 2 à 3 dagen opdrogen, snijd het blad af tot 2 à 3 cm boven de kraag en bewaar ze koel en donker tot het trekken.
Geen wortels in de moestuin? Onze witloofwortels om te trekken, gekweekt in België, zijn klaar voor gebruik: met een zak van ongeveer 50 wortels kun je meerdere keren gespreid oogsten.
Witloof trekken in het kort: zet de wortels dicht tegen elkaar en rechtop in een emmer van minstens 35 cm hoog, vul aan met potgrond tot aan de kraag, geef water zonder de kraag nat te maken en zet alles in volledige duisternis. Reken op ongeveer 3 weken bij 18-20 °C, en 4 à 6 weken in een kelder bij 10-15 °C. Start elke 2 à 3 weken een nieuwe lading om tot in maart te oogsten. Lees onze volledige gids: witloof kweken in drie stappen.
Wintergroenten oogsten
Spruitjes: oogst van onder naar boven, naarmate je ze nodig hebt. Na de eerste vorst worden ze zachter van smaak.
Prei, kolen, veldsla: oogst naar behoefte. Prei verdraagt vorst, maar is moeilijk uit bevroren grond te halen: kuil er enkele in dicht bij huis.
Wortelgroenten: pastinaak, aardpeer en schorseneer mogen in de grond blijven. Wortelen, rode bieten en knolselder haal je binnen voor de strenge vorst, of je beschermt ze ter plaatse onder een dikke laag stro.
De bodem klaarmaken voor het voorjaar
Ruim de bedden op na de oogst. Loof met meeldauw of valse meeldauw hoort niet op de composthoop.
Belucht de grond van lege bedden met een grelinette (biovork) in plaats van te spitten: zo maak je de grond los zonder hem om te keren, en blijft het bodemleven intact. Werk niet in doorweekte grond, want dan verdicht je hem.
Voed en bedek de bodem: spreid compost, mest of een organische bodemverbeteraar uit, met daarover een mulchlaag van fijngemaakte dode bladeren. Bedekte grond slaat niet dicht door de regen en verliest in de winter zijn voedingsstoffen niet.
Artisjokken: knip de uitgebloeide stengels af, aard de voet aan en bedek hem bij vorst met stro of droge bladeren. Haal de bescherming weg bij zacht weer om rotting te vermijden.
Wintergewassen: veldsla, spinazie en wintersla bescherm je onder een tunnel, bak of vlies. Lucht bij zacht weer.
Fruit
Plant fruitbomen met blote wortel: appel, peer, pruim, kers. Volg de werkwijze hierboven, houd de entplaats ruim boven de grond en vergeet de boompaal niet.
Frambozen: knip, als dat nog niet gebeurd is, de scheuten van de zomerframbozen die deze zomer vruchten droegen tot op de grond af. Herfstframbozen snoei je op het einde van de winter volledig terug.
Hygiëne in de boomgaard: raap afgevallen vruchten op en verwijder de gemummificeerde vruchten die nog aan de takken hangen. Daarin overwintert monilia, die de volgende bloei besmet. Composteer ze niet. Raap ook de bladeren op van appelbomen met schurft.
Controleer de lijmbanden die je in oktober rond de stam van de fruitbomen hebt aangebracht. De vrouwtjes van de kleine wintervlinder kruipen tot in december langs de stammen omhoog: vervang banden die vol vuil of insecten zitten.
Snoei: de vormsnoei van appel- en perenbomen kan na de bladval beginnen, buiten vorstperiodes. Snoei kersen, pruimen en perziken niet in de winter: die snoei je na de oogst.
Bewaring: controleer regelmatig de appels en peren in de kelder en verwijder de rotte exemplaren voor ze de andere aansteken.
Kamerplanten
Zet de planten dichter bij het raam en stof het blad af met een vochtige doek: met minder dan negen uur daglicht telt elke lichtstraal.
Geef minder water en stop met bemesten tot maart, behalve bij bloeiende planten. Cactussen en vetplanten krijgen geen water en geen meststof meer: zet ze koel en licht.
Verhoog de luchtvochtigheid zodra de verwarming aanslaat: zet de planten samen of plaats de potten op een laag vochtige kleikorrels.
Overwinterende planten (geraniums, fuchsia’s, citrusplanten): houd ze in een lichte, vorstvrije ruimte, geef heel weinig water en verwijder dode bladeren om grauwe schimmel te voorkomen.
Amaryllis: plant de bollen in de eerste helft van de maand voor een bloei rond de feestdagen. Laat het bovenste derde van de bol boven de grond uitsteken.
Wolluis en schildluis: de droge lucht van de verwarming bevordert ze. Wrijf de aangetaste delen in met een watje gedrenkt in alcohol, of gebruik bij een zware aantasting een geschikt natuurlijk insecticide.
De hele winter zelfgekweekte paddenstoelen
Met een paddenstoelenkweekset oogst je binnen enkele weken je eigen paddenstoelen, zonder tuin. Oesterzwammen zijn het makkelijkst om mee te beginnen en houden van zacht licht. Witte of bruine champignons verkiezen het halfduister van een kelder of garage. Besproei de set een à twee keer per dag met water en houd hem uit de buurt van radiatoren.
Veelgestelde vragen over de tuin in november
Kun je in november nog bloembollen planten?
Ja. Het is zelfs het beste moment voor tulpen, die je tot in december kunt planten zolang de grond niet bevroren is. Narcissen, krokussen en blauwe druifjes die je in november plant, bloeien gewoon, alleen iets later.
Waarom bomen en hagen in november planten?
De bodem is nog zacht genoeg om de wortels te laten aanslaan, en de winterregen zorgt voor het water. Het is ook het begin van het seizoen voor plantgoed met blote wortel, dat goedkoper is dan planten in pot. Vermijd gewoon vorstdagen en doorweekte grond.
Wanneer maai je het gazon voor het laatst?
Zolang het gras groeit, in België vaak tot half november. Zet de maaier op 5-6 cm en maai nooit een bevroren of doorweekt gazon.
Moet je na het snoeien wondafdekmiddel gebruiken?
Nee, dat wordt niet meer aangeraden. Een strakke snede, net boven de takkraag aan de voet van de tak, sluit vanzelf. Een afdekmiddel kan juist vocht opsluiten en schimmels bevorderen.
Hoe lang duurt het om witloof te trekken?
Ongeveer 3 weken bij 18-20 °C, en 4 à 6 weken in een kelder bij 10-15 °C, in volledige duisternis. Oogst wanneer de kroppen 15 à 20 cm lang zijn.
Hoe bescherm je potplanten tegen vorst?
Zet ze tegen een beschutte muur, op blokjes zodat het water kan weglopen, en pak de pot in met wintervlies of noppenfolie. Niet-winterharde planten (geraniums, citrusplanten, oleander in pot) moeten binnen, in een lichte en vorstvrije ruimte.
Oude tuinwijsheden van de maand: « Met Sint-Maarten is de winter op weg » (11 november) en « Op Sint-Catharina schiet elk hout wortel » (25 november). En voor de weerliefhebbers: « Mist in november, een zachte winter ».
